ساربوک

مشروح خبر

شرحی بر کتاب «جلال اهل قلم»

به قلم: محبوبه قدیریان

کتاب «جلال اهل قلم» نوشته حسین میرزایی و از نشر سروش با همکاری اداره کل تحقیق و توسعه صدا درباره زندگی، آثار و اندیشه های جلال آل احمد است. این کتاب در دو بخش جلال در مسیر شدن و اندیشه های اجتماعی آل احمد نوشته شده است. بخش اول شامل فصول زندگی و آثار، زمینه های فکری آل احمد، پایگاه و حلقه اجتماعی آل احمد، بحران های اجتماعی عصر آل احمد می شود و بخش دوم نیز شامل فصول رسالت ادبیات در اجتماع، غربزدگی، ‌روشنفکری، زنان، مذهب و روحانیت، حکومت، آموزش وپرورش، موضوعات دیگر و جمع بندی می شود.

نویسنده در فصل اول با عنوان «زندگی و آثار» به شرح دوران کودکی و نوجوانی جلال آل احمد و تولد در یک خانواده روحانی با سخت گیری های مذهبی، فعالیت او در حزب توده در دوران جوانی و انشعاب او از حزب توده می پردازد و ذکر می کند که  جلال در اثر وضعیت مایوس کننده و پر از اختناق پس از کودتای 28 مرداد به خویشتن نگری و بازگشت به اصالت ها پرداخت و در پرداختن به مسائل اجتماعی ایران به ذخائر فرهنگی و ملی و مذهبی ایران امیدوار شد.

مولف در فصل دوم با عنوان «زمینه های فکری آل احمد» به جریان های فکری موجود در عصر جلال آل احمد که بر اندیشه او تاثیر گذاشتند می پردازد و اندیشه های مذهبی، اندیشه های مذهب ستیزانه و روحانی ستیزانه کسروی، اندیشه های مارکسیستی، اگزیستانسیالیسم در آثار سارتر، کامو و هیدگر، نهیلیسم، سوسیالیسم ایرانی، مکتب وابستگی و نقد ناسیونالیسم افراطی را مهم ترین منابع اندیشه و افکار وی برمی شمرد که وی با رویکرد اقتباسی خود آنها را با افکار و دغدغه های خود تلفیق نموده و در راستای حل مشکلات و مسائل اجتماعی ایران عنوان می کرده است.

فصل «پایگاه و حلقه اجتماعی آل احمد» به موقعیت آل احمد در جامعه، شغل و تحصیلات و تعلق به قشر اجتماعی، حلقه اجتماعی و مخاطبان او می پردازد. نویسنده در پایگاه اجتماعی به روحانی زادگی، معلمی، تحصیل دانشگاهی، استادی دانشگاه و روزنامه نگاری  جلال می پردازد و او را روشنفکر مردمی با حلقه اجتماعی وسیع و دارای پاتوق هایی برای دیدار با مردم و دوستانش معرفی می کند و سیمین دانشور و پرویز داریوش را از کسانی عنوان می کند که ارتباط فکری نزدیک با او داشته و از معتمدین او بودند.

فصل «بحران های اجتماعی عصر آل احمد» به نوسازی شتابان رضاشاه، سقوط رضاشاه و حزب توده، نخست وزیری مصدق، کودتای 28 مرداد، انقلاب سفید و نهضت 15 خرداد می پردازد.

در بخش دوم یعنی اندیشه های اجتماعی و در فصل «رسالت ادبیات در اجتماع» به این می پردازد که او در مسیر توجه به مسائل اجتماعی ایران از قابلیت ادبیات خصوصا ادبیات داستانی استفاده می کند و داستان های او را می توان نماینده واقعیات اجتماعی ایران دانست.

نویسنده در فصل «غربزدگی» دیدگاه جلال درباره غربزدگی را به عنوان برجسته ترین نمود اندیشه اجتماعی او معرفی می کند که دارای رویکردی آسیب شناختی است و غرب را از زوایه مواجهه ایران با آن و مسائل به وجود آمده در این مواجهه بررسی می کند. تعریف غرب و شرق، پدیده غربزدگی، علل توسعه نیافتگی ایران و علل توسعه یافتگی غرب، علل غربزدگی، نمودهای غربزدگی، ماشین و تکنولوژی، وضعیت جامعه ایران و راه حل ها از موارد مطرح شده در این فصل است.  جلال معتقد است برای علاج بیماری غرب زدگی باید فرهنگ خفته خویش را بیدار کرد. او غرب ستیز نبود، بلکه با غربزدگی مبارزه می کرد و معتقد بود بایست برخی از نقاط قوت غرب را جذب فرهنگ خود نمود.

فصل «روشنفکری» نیز به چیستی و کیستی روشنفکر، حداکثر و حداقل روشنفکری، تاریخچه روشنفکری در ایران، زادگاه های روشنفکری، جدال روشنفکری با روحانیت، ‌بیداری روحانیت و مساله انتظار، مشکلات گریبانگیر روشنفکری در ایران، بیماری های روشنفکری،‌ پاتوق ها و ناندانی های روشنفکری در ایران و راه حل ها پرداخته است.

نویسنده در فصل «زنان» معتقد است که آل احمد در داستان هایش اغلب به قشر اجتماعی زن و مسائل آنان توجه داشته و کتاب های زن زیادی و سه تار و پنج داستان او غالبا درباره زنان است. جلال آل احمد تیپولوژی دوگانه ای از زنان شامل زنان خرافی مذهبی نما و زنان غربزده ارائه می دهد و به محرومیت های این قشر و لزوم باسواد بودن زنان و استیفای حقوق مادی و  معنوی آنان و اصالت دادن به شخصیت زن اهمیت می دهد.

در فصل «مذهب و روحانیت» به این امر پرداخته می شود که جلال آل احمد به عنوان متفکر حوزه مسائل اجتماعی ایران به مقوله دین که  بر گستره وسیعی از زندگی اجتماعی انسان ها احاطه داشته است  توجه داشته است و معتقد است که برداشت متحجرانه از دین موجب انحطاط و برداشت مترقیانه از آن موجب رشد خواهد شد. او در داستان های اولیه خود یعنی سه تار، پنج داستان و زن زیادی به نقد سختگیری های مذهبی خانواده ها و برداشت متحجرانه از دین می پردازد و در کارهای بعدی و با توجه به تحولات فکری او با معرفی دین به عنوان عامل مهم تشکیل دهنده هویت ایرانیان به پتانسیل ها و توانمندی های مهم دین در قیام علیه استبداد و استعمار تاکید می کند.

در فصل «حکومت» نیز به مضمون نقد استبداد شاهنشاهی و عدم استقلال سیاسی حکومت پهلوی و تابعیت از سیاست های غرب و بیگانگی از سنت های مذهبی جامعه ایران و ترویج غربزدگی و افزودن به مسائل و مشکلات جامعه توسط جلال و نمود آنها در داستان های او می پردازد؛ به عنوان مثال داستان از رنجی که می بریم به مبارزین سیاسی زندان ها و اعدام شدن آنها و خفقان موجود می پردازد.

در فصل «آموزش  وپرورش» نیز به توجه جلال به موضوع فرهنگ و آموزش و پروش با رویکرد آسیب شناختی اشاره می کند. بسیاری از شخصیت های داستانی او معلمان هستند که از زبان آنها به مسائل نگاه می کند. جلال از معلمان نامناسب انتقاد می کند و  حضور غربزدگی را در آموزش و پرورش نشان می دهد. او وظایف مهمی برای فرهنگیان قائل است.

در فصل «موضوعات دیگر» نیز به فقر و رویکرد حمایتگرایانه جلال نسبت به فقرا، بوروکراسی و نقد جلال نسبت به بوروکراسی غیربومی آن و  توجه او به روستا و اصلاحات ارضی پرداخته شده است.

میرزایی در فصل آخر جمعا به این نتیجه می رسد که جلال آل احمد متفکری با دغدغه مسائل اجتماعی ایران بوده است و این امر را با نوشتن داستان ها و مقالات و گزارش ها و... دنبال می کرده است. او با دقت و تیزبینی خاصی مشکلات جامعه ایران را موشکافی کرده و راه حل ارائه می داده است. مساله تقابل سنت و مدرنیسم، غربزدگی، ‌بازگشت به خویش و اصالت ها و سنت های بومی، توجه به نقاط قوت و ضعف روحانیت و تاکید بر اصول مهم شیعه یعنی انتظار و جهاد در حل مسائل اجتماعی ایران از جمله اندیشه های مهم او بوده است.

کتاب فوق را هم اکنون می توانید از شعبه تلگرافخانه و یا به صورت غیر حضوری از اینجا تهیه بفرمایئد.



http://sarbook.ir/post

دیدگاه خود را بنویسید

جهت ارسال دیدگاه وارد شوید

درحال بارگذاری، لطفا کمی صبر کنید