ساربوک

مشروح خبر

شاهنامه شاه طهماسبی، اثری کم نظیر

به قلم: حسین باغ‌شیخی

این روزها اگر مانند همیشه گذرتان برای گذراندن اوقات همراه با کتاب و کتابخوانی و همجواری دلپذیر با دنیای مطالعه به کتابفروشی ساربوک افتاده باشد، حتمأ با کتابی ویژه از حیث اندازه فیزیکی و خاص از نوع تاریخی و هنری برخورد کرده‌اید. کتابی با نام "شاهنامه طهماسبی" که ورق زدن اوراقی از آن، از نظرهنر به کار رفته در تذهیب و نقاشی‌ها و خوشنویسی متن، دل از خواننده می‌برد.

ادبیات و نقاشی ایرانی از دیرباز در کنار هم و مکمل یکدیگر بوده‌اند. ادبیات ایران غنی‌ترین و پربارترین هنر تأثیر گذار بر نقاشی ایران است؛ زیرا از آغاز روند نگارش کتاب‌های ادبی، هنر مصورسازی و کتاب‌آرایی، همگام با آن شروع به رشد و نمو نمود. از میان کتاب‌های ادبی، شاهنامه فردوسی برای هنرمندان نقاش ایران، گنجینه غنی و الهام بخش بوده است. پیوند نقاشی با شعر و بالندگی آن در عرصه هنر کتاب‌آرایی در یکی از بی‌بدیل ترین آثار دوران صفوی شاهنامه طهماسبی به منصه ظهور رسیده است. 

در خصوص تاریخ شاهنامه شاه طهماسب و ماجرای پراکنده شدن ورق‌های آن، باید اذعان دارم که نگارش شاهنامه طهماسبی در سال 928 هجری قمری آغاز شد. دو سال بعد «شاه اسماعیل» از دنیا رفت و«شاه طهماسب» که نوجوانی 11 ساله بود، بر تخت سلطنت نشست. بدون شک یک نوجوان توانایی توجه به فرهنگ، در عین کشورداری را ندارد؛ اما ادامه کار نگارش شاهنامه نشان می دهد مشاورینی در کنار او حضور داشتند که موضوع را پیگیری کردند و سرانجام در سال 948 نگارش این اثر هنری به پایان رسید. در آن زمان «سلطان سلیمان اول»، سلطان عثمانی، از دنیا رفت و فرزندش «سلطان سلیم دوم» به حکومت رسید. او نیزمانند پدرش علاقه وافری  به  کشورگشایی  داشت. نگرانی از علاقه سلطان جدید به کشورگشایی مانند پدرش باعث شد هیئتی 400 نفره از ایران، هدایایی به بارگاه او ببرند که شاهنامه طهماسبی یکی از آن‌ها محسوب می‌شد. 

این شاهنامه تا اواخر حکومت عثمانی در خاک این کشور باقی ماند؛ اما در دوره ضعف این حکومت، این کتاب نیز جابه جا شد و دراوایل قرن20 در اختیار یک فرانسوی قرار گرفت.  پس از مرگ این فرانسوی، «وارثین» او شاهنامه را به «دوتون» که یک ثروتمند آمریکایی و رئیس موزه «متروپولیتن» نیویورک بود فروختند. مالک جدید شاهنامه، ابتدا به بهانه عکس‌برداری و در واقع برای فرار از مالیات، این اثر هنری را ورق ورق کرد و 78 برگ آن را به موزه متروپولیتن اهدا کرد و بخش دیگری از اوراق را در حراجی‌ها به فروش رساند. این کتاب که تا سال 1960 میلادی یک‌پارچه بود در این سال دچار یک جنایت وحشتناک فرهنگی شد و هربرگ آن به گوشه‌ای از دنیا رفت. 118 برگ شاهنامه در اختیار دوتون باقی‌مانده بود. پیش از انقلاب اسلامی تلاش‌هایی برای پس گرفتن آن انجام شد اما به نتیجه نرسید. پس از پایان دفاع مقدس، زنده یاد «حسن حبیبی» موضوع را پیگیری کرد و مذاکراتی برای این مسئله با وارث اندوتون انجام شد. در آن زمان برای فروش این اوراق 15 میلیون دلار درخواست شد که با توجه به شرایط اقتصادی دولت، بسیار زیاد بود. سرانجام یک نقاشی در موزه هنرهای معاصر به مبلغ  15 میلیون دلار فروخته شد تا به ازای آن این شاهنامه خریداری شود. هنگام معاوضه این آثار این نگرانی در میان مسئولان وجود داشت که طرف آمریکایی کلاه‌برداری کند؛ اما در نهایت 118 برگ شاهنامه به ایران رسید. این معامله به هیچ وجه به ضرر ایران نشد؛ زیرا آن نقاشی در حال حاضر حدود 25 میلیون دلار قیمت دارد اما یک برگ شاهنامه فردوسی سال گذشته در یک حراجی 12 میلیون دلار فروخته شد. سه سال پیش موزه متروپولیتن چاپ جدیدی از شاهنامه طهماسبی منتشر کرد؛ اما امروز که چاپ ایرانی اثر را می‌بینیم بدون  تعصب اعتقاد داریم چاپ ایرانی به مراتب کیفیت بهتری از چاپ آمریکایی دارد. 

با توجه به اهمیت و جایگاه ممتاز این کتاب ارزشمند در تاریخ هنر ایران و جهان، چاپ آن به دقت نظر فراوان نیاز داشت. تمام تلاش هنرمندان و فعالان چاپ آن بر این بوده است تا این اثر به نفیس‌ترین مشکل ممکن منتشر شود.  شاهنامه شاه طهماسبی حاویی تصاویر 116 نگاره، جلد، آستر بدرقه، سر لوح و دیگر تذهیب‌های موجود در موزه هنرهای معاصر، به همراه 33 نگاره از موزه متروپولیتن 10 نگاره از مجموعه خلیلی در لندن، 9 نگاره از بنیاد آقاخان، 3 نگاره از موزه هنرهای اسلامی قطر، 13 تصویر متن شاهنامه (نمونه خط و جدول کشی) و یک نگاره از موزه رضا عباسی تهران است که هر کدام از این نگارهها، شرحی به دو زبان فارسی و لاتین دارد. این اثر در قطع سلطانی و با صحافی نفیس و قاب در 420 صفحه به وسیله موسسه «متن» فرهنگستان هنر، با مقدمه استاد «علی معلم دامغانی» و استاد «محمود فرشچیان» تدوین شده و به چاپ رسیده است. خوشنویسی عنوان و مقدمه‌های این کتاب را نیز استاد «غلامحسین امیرخانی» بر عهده داشته است. همچنین کتاب توسط «محسن محمدخانی» عکس‌برداری شده و گرافیست کار نیز «رضا رضوی» بوده است. «شهاب متین رضا» در گروه جلدسازی ترنج امور مربوط به صحافی این اثر نفیس را به انجام رسانده‌اند.

 علاقمندان به تاریخ، فرهنگ و هنر ایران می‌توانند علاوه بر استفاده از فضا و اتمسفر مطبوع فرهنگی کتابفروشی بزرگ شهر (فروشگاه ساربوک، میدان 15 خرداد، شعبه تلگرافخانه) اثرنفیس و ماندگار شاهنامه طهماسبی را از این مرکز و یا به صورت غیرحضوری از اینجا تهیه کنند.

 

 



http://sarbook.ir/post

دیدگاه خود را بنویسید

جهت ارسال دیدگاه وارد شوید

درحال بارگذاری، لطفا کمی صبر کنید