ساربوک

نویسنده هفته

حمید سمندریان
حمید سمندریان
  • به قلم: مریم عسگری

حمید سمندریان کارگردان به نام تئاتر و مترجم ایرانی است که تأثیر به سزایی بر حوزه‌ی نمایش و تئاتر در ایران داشته است. سمندریان نهم اردیبهشت ماه ۱۳۱۰ در تهران چشم به جهان گشود. همزمان با دوران متوسطه قدم در دنیای هنر و تئاتر نهاد و چون از کودکی به بازیگری و موسیقی علاقه‌مند شده بود، در کلاس‌های تئاتر و هنرپیشگی حسین خیرخواه، نصرت کریمی و صادق شباویز شرکت کرد که زیر نظر عبدالحسین نوشین برگزار می‌شد؛ در کنار آن آموختن و نواختن ویولن را نیز نزد استاد محمود ذوالفنون آغاز کرد اما آن را به طور حرفه‌ای ادامه نداد.

پس از اتمام دبیرستان سمندریان برای تحصیل به آلمان رفت و در دانشگاه صنعتی برلین دوره‌ی مهندسی شوفاژ سانترال را گذراند. پس از آن با توجه به علاقه‌ای که به هنر داشت به کنسرواتور عالی موسیقی و هنرهای نمایشی رفت و آموختن تئاتر را به صورت حرفه‌ای آغاز کرد. او در ادامه برای تحصیل جدی‌تر تئاتر به مؤسسه‌ی ادوارد مارکس وارد شد و زیر نظر این استاد برجسته اصول و مبانی کارگردانی و بازیگری را آموخت. وی همزمان با تحصیل در آلمان کار تئاتر را نیز به صورت حرفه‌ای آغاز کرد و با کوله‌باری غنی از تحصیل و تجربه به دعوت اداره‌ی هنرهای نمایشی دراماتیک اداره کل هنرهای زیبای ایران به ایران بازگشت.

پس از بازگشت به ایران بدون هیچ وقفه‌ای آغاز به کار کرد و به عنوان نخستین کار خود در ایران تله‌تئاتر «جراحی پلاستیک» را در سال 1340 برای تلویزیون ملی ایران کارگردانی کرد. او نخستین کار نمایشی خود را نیز با روی صحنه بردن نمایشنامه‌ی «دوزخ» نوشته‌ی ژان پل سارتر در تالار نوبنیاد آغاز کرد.

سمندریان در سال 1342 گروه تئاتر بزرگی با نام گروه هنری پاسارگاد تشکیل داد که کسانی چون سعید پورصمیمی، جمشید مشایخی، پرویز کاردان، پری صابری، مهدی فخیم‌زاده و ... در این گروه حضور داشتند. در همان سال‌ها نیز با همکاری مهدی فروغ هنرستان آزاد هنرهای دراماتیک و پس از آن با همکاری مهدی نامدار دانشکده تئاتر دانشگاه تهران را بنیان گذاشت. او تدریس کارگردانی و تئاتر را تا سال‌های پایانی عمر خود ادامه داد و بسیاری از بزرگان عرصه‌ی تئاتر چون عزت‌الله انتظامی، امین تارخ، سوسن تسلیمی، مهران مدیری، شهاب حسینی و دیگران در کلاس‌های او یا در محضر او درس آموختند.

هما روستا نیز که در اروپا درس تئاتر خوانده بود، پس از بازگشت به ایران در دانشکده‌ی هنرهای دراماتیک در کلاس‌های استاد سمندریان شرکت می‌کند و دست تقدیر، سرنوشت این دو هنرمند بزرگ را به هم گره می‌زند. حاصل این ازدواج پسری به نام کاوه است.

سمندریان در سال 1348 تدریس در دانشکده‌ی هنرهای زیبا را آغاز می‌کند اما پس از انقلاب فرهنگی چند سالی در تدریس استاد وقفه می‌افتد. در مدتی که به اجبار از تدریس و اجرای تئاتر کناره می‌گیرد، رستورانی باز می‌کند و همراه با چند تن از دانشجویانش که آن روزها برای کار در تئاتر با محدودیت مواجه شده بودند آن‌جا مشغول به کار می‌شوند.

سمندریان در فاصله‌ی سال‌های 1351 تا 1357 به دعوت پروفسور رگن‌برگ نمایشنامه‌های بسیاری را نیز در آلمان و با بازیگران آلمانی روی صحنه برده است.

او فیلم سینمایی تمام وسوسه‌های زمین را نیز در سال 1368 کارگردانی کرد اما این تنها تجربه‌ی او در سینما بود.

در سال 1370 سمندریان گروه نمایش را نیز در دانشکده هنر و معماری دانشگاه تهران بنیان گذاشت و در سال 1373 کلاس‌های آزاد بازیگری و کارگردانی را نیز تأسیس کرد که هنرجویان بسیاری از آن فارغ‌التحصیل شدند. سمندریان را پدر تئاتر ایران می‌نامند، زیرا عرصه‌ی ورود افراد بسیاری را به دنیای هنر تئاتر و نمایش فراهم کرده است.

حمید سمندریان در طول سال‌های فعالیت هنری خود، نمایش‌نامه‌ها و متون نمایشی نویسندگان برجسته‌ای از ادبیات نمایشی غرب را چون سارتر، اوژن یونسکو، برتولت برشت، دورنمانت، تنسی ویلیامز و ماکس فریش، به فارسی برگردانده و روی صحنه برده است. این استاد بزرگ سهمی جدی در آشنایی مردم این مرز و بوم با هنر تئاتر و نیز آثار کلاسیک و برجسته‌ی تاریخ تئاتر جهان دارد. پیش از حضور او در عرصه‌ی نمایش، متون نمایشی خوب به زبان فارسی کم بود. استاد در دنیای ترجمه بر این باور بود که آثار را باید از زبان اصلی ترجمه کرد، به همین سبب خود او تنها از زبان آلمانی ترجمه می‌کرد.

یکی از انتقاداتی که برخی به او داشتند این بود که هیچ‌گاه اثری از نمایشنامه‌نویسان ایرانی را روی صحنه نبرد و اعتقادی به این کار نداشت.

نمایشنامه‌ی گالیله نوشته‌ی برتولت برشت از جمله آثاری بود که او به روی صحنه بردن آن علاقه داشت. در سال 1386 نیز از این نمایشنامه با عنوان وصیت‌نامه‌ی هنری خود یاد کرده است. از سال 1360 او متنی از این نمایشنامه را برای اجرا آماده کرده بود اما هر بار به دلیلی این کار به سرانجام نرسید. در سال 1370 حتی تمرین آن را نیز آغاز کردند و یک بار نیز سالنی برای نمایش آن در نظر گرفته شد اما هرگز به مرحله‌ی اجرا نرسید.

سرانجام تئاتر ایران زمین پدر خود را در سحرگاه بیست و دوم تیرماه 1391 از دست داد. بهرام بیضایی در سوگ او نوشت، نمایش داغ‌دار اوست. حمید سمندریان که در سال‌های پایانی زندگی از سرطان لوزالمعده رنج می‌برد، اکنون در قطعه‌ی هنرمندان بهشت‌زهرا آرمیده است.

در سال 1388 با همت معاونت شهرداری تهران و در مراسم بزرگداشت حمید سمندریان، تماشاخانه‌ی شماره‌ی 2 خانه هنرمندان به پاس یک عمر تلاش او در عرصه‌ی تئاتر، به نام این استاد نامدار هنر نامگذاری شد.

 

  • آثار:

اغلب آثار حمید سمندریان به صورت اجرای تئاتر یا اجرای رادیویی است که او ترجمه‌ی متن یا کارگردانی آن‌ها را بر عهده داشته و برخی از ترجمه‌های او نیز چاپ و منتشر شده است. علاوه بر آن او یک فیلم سینمایی و چند تله‌تئاتر نیز در کارنامه‌ی خود دارد.

اجرا در تلویزیون ملی ایران:

جراحی پلاستیک، اثر پی‌یر فراری، ۱۳۴۰

پلوفت (شبح کوچک)، اثر ماریا کل راماشادو،۱۳۴۰

غروب روزهای پائیز، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۲

بازی استریندبرگ، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۵۱

خمره، اثر لوئیجی پیراندللو، ۱۳۵۳

ساعت شش در خیابان آتن، اثر روژه فردیناند

به‌سوی دمشق (با همکاری بازیگران آلمانی)، اثر اگوست استریندبرگ، ۱۳۸۱

 

  • اجراهای رادیویی:

غروب روزهای آخر پاییز، اثر فردریش دورنمات، 1341

پنچری، اثر فردریش دورنمات، 1341

همزاد، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۱

اقدامات وگا، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۱

فیزیکدان‌ها، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۶۶

آنتیگون، اثر ژان آنوی، ۱۳۷۶

 

  • اجراها با همکاری بازیگران آلمانی:

شهاب آسمانی، اثر فردریش دورنمات

چگونه رنج‌های آقای موکین پوت برطرف می‌شود، اثر پیتر وایس

پنچری، اثر فردریش دورنمات

سانتا کروز، اثر ماکس فریش

راهب و راهزن، اثر هاینریش بول

خوزه، اثر هاینریش بول

خشم شدید فلیپ هوتس، اثر ماکس فریش

بالماسکه دزدان، اثر ژان آنوی

دوزخ، اثر ژان پل سارتر

ازدواج آقای می‌سی‌سی‌پی، اثر فردریش دورنمات

توراندخت، اثر هیلدس هایمر

مرده‌های بی‌کفن و دفن، اثر ژان پل سارتر

 

  • کارگردانی تئاتر صحنه‌ای:

دوزخ، اثر ژان پل سارتر، 1341

اشباح، اثر هنریک ایبسن، 1342

مرده‌های بی‌کفن و دفن، اثر ژان پل سارتر، 1342 و 1357

باغ وحش شیشه‌ای، اثر تنسی ویلیامز، 1342

طبیب اجباری، اثر مولیر، 1343

لئوکادیا، اثر ژان آنوی، 1343

هرکول و طویله‌ی اوجیاس، اثر فردریش دورنمانت، 1344

آندورا، اثر ماکس فریش، 1346

نگاهی از پل، اثر آرتور میلر، 1348

ملاقات بانوی سالخورده، اثر فردریش دورنمانت، 1351 و 1386

کرگدن، اثر اوژن یونسکو، 1351

بازی استریندبرگ، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۵۱ و 1378

مرغ دریایی، اثر آنتوان چخوف، 1356

ازدواج آقای می‌سی‌سی‌پی، اثر فردریش دورنمات، 1368

دایره‌ی گچی قفقازی، اثر برتولت برشت، 1377

 

  • فیلم سینمایی:

تمام وسوسه‌های زمین، نویسنده و کارگردان: حمید سمندریان، 1368

 

  • ترجمه‌ها:

غروب روزهای پاییز، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۰، ناشر مروارید

ازدواج آقای می‌سی‌سی‌پی، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۱، نشر پیروز

دایره گچی قفقازی، اثر برتولت برشت، ۱۳۴۱ چاپ مجدد ۱۳۷۸

اقدامات وگا و همزاد، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۱

پنچری، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۲، ناشر مروارید

ملاقات بانوی سالخورده، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۲ چاپ مجدد ۱۳۷۸، نشر قطره

باغ وحش شیشه‌ای، اثر تنسی ویلیامز، ۱۳۴۲ چاپ مجدد ۱۳۸۳، نشر قطره

لئوکادیا، اثر ژان آنوی، ۱۳۴۳ چاپ مجدد ۱۳۸۳، نشر قطره

هرکول و طویله اوجیاس، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۴۳

آندورا، اثر ماکس فریش، ۱۳۴۷، انتشارات روز

فیزیکدان‌ها، اثر فردریش دورنمات،۱۳۵۰ چاپ مجدد ۱۳۸۳، نشر قطره

خشم شدید فلیپ هوتس، اثر ماکس فریش سال ۱۳۵۰ چاپ مجدد ۱۳۷۰، نشر مرکز هنرهای نمایشی

فرشته‌ای به بابل می‌آید، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۵۲

چگونه رنج‌های آقای موکین پوت بر طرف می‌شود، اثر فردریش دورنمانت، ۱۳۵۳

بازی استریندبرگ، اثر فردریش دورنمات،۱۳۵۱ چاپ مجدد ۱۳۷۴، نسل قلم

مکبث، اثر ویلیام شکسپیر، ۱۳۵۵ چاپ مجدد ۱۳۸۳، نشر قطره

رمولوس کبیر، اثر فردریش دورنمات، ۱۳۶۹، مرکز هنرهای نمایشی

زندگی گالیله، اثر برتولت برشت، 1395، نشر قطره

آماندا، اثر ژان آنوی، 1395، نشر قطره

 

  • آثار دیگر:

این صحنه خانه‌ی من است: زندگی، اندیشه و آثار حمید سمندریان در گفت‌و گو با افسانه ماهیان، به کوشش افسانه ماهیان، 1388، نشر قطره

یک گفتگو که در «کتاب نمایش» با ویراست نادر ابراهیمی منتشر شده است.

http://sarbook.ir/post

درحال بارگذاری، لطفا کمی صبر کنید