ساربوک

نویسنده هفته

مهدی اخوان ثالث
مهدی اخوان ثالث
  • به قلم: مریم عسگری

 

  • زندگی نامه

مهدی اخوان ثالث در اسفند ماه سال 1307 در شهر مشهد چشم به جهان گشود. پدرش علی اخوان ثالث همراه دو برادر خود از فهرج در استان یزد به مشهد مهاجرت کرده بودند و به همین سبب نامخانوادگی اخوان ثالث را برای خاندان خود برگزیدند. مهدی اخوان ثالث تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مشهد میگذراند. پس از تحصیلات ابتدایی وارد هنرستان صنعتی مشهد میشود و در آنجا حرفهی آهنگری را میآموزد. پدرش فردی سنتی و مادرش خانهدار بوده است، به همین سبب زمانی که اخوان در سنین نوجوانی پا به عرصهی موسیقی میگذارد و نواختن تار را نزد استاد سلیمان روحافزا فرامیگیرد، با مخالفت پدر روبرو میشود. اما در عرصهی شعر چون پدر خود علاقهمند به این زمینه بود مشوق او میشود. اخوان در ابتدای جوانی با انجمن ادبی خراسان آشنا میشود و شاعری را از همان زمان آغاز میکند.

در سال 1327 به تهران میرود و در آموزش و پرورش به حرفهی آموزگاری در اطراف ورامین مشغول میشود. در تهران همکاری با مطبوعات را آغاز میکند و به مرور در برنامههای رادیویی و سینمایی به فعالیت میپردازد. شعرها و مقالات بسیاری از اخوان طی سالهای متمادی در مطبوعات چاپ میشود.

اخوان در سال 1329 با دخترعموی خود ایران (خدیجه) اخوان ثالث ازدواج میکند و صاحب شش فرزند میشود؛ سه دختر به نامهای لاله، لولی، تَنَسگُل و سه پسر به نام‌‌های توس، زردشت و مزدکعلی، که تنسگل چهار روز پس از تولد فوت میکند و لاله دختر بزرگ او که متولد 1333 بود در سال 1353 در رودخانهی کرج غرق میشود. این حادثه ضربهی سختی به او و خانوادهاش وارد میکند.

نخستین مجموعه شعر اخوان با نام «ارغنون» در سال 1330 به چاپ و نشر میرسد و شعرهایی را در برمیگیرد که شاعر در سالهای 1325 تا 1330 سروده است. در این کتاب اخوان شعرهایی در قالبهای کلاسیک، قطعه، قصیده، مثنوی، رباعی، مستزاد و ترکیببند سروده است. تسلط او بر زبان فارسی در همین نخستین مجموعه شعر او نیز به خوبی آشکار است. در اردیبهشت 1332 مدال طلای مسابقه شعر فستیوال جوانان دموکرات به او تعلق میگیرد، اما به فستیوال جهانی در بخارست نمیرود.

اخوان چون بسیاری از چهرههای اهل قلم آن دوران، دغدغههای اجتماعی و عدالتخواهی داشت و همین دغدغهها او را تا حدی وارد بازی سیاست میکند. در سال 1332 و پس از کودتای 28 مرداد، به دنبال تغییرات سیاسی روز و فعالیتهای آزادیخواهانه، به همراه چهرههای سرشناس دیگری از دنیای هنر چون نیما یوشیج و احمد شاملو دستگیر و روانهی زندان میشود. اخوان به سبب آن که از امضای توبهنامه سر باز میزند ،مدتی را در زندان میگذراند. او در طول زندگی خود چند بار با اتهامات سیاسی روانهی زندان میشود.

در سال 1336 و پس از آزادی از زندان به کار در رادیو مشغول میشود. در سال 1348 به تلویزیون خوزستان منتقل میشود، اما درگذشت دخترش لاله در سال 1353 موجب بازگشتش به تهران میشود. او در تهران کار در رادیو و تلویزیون ملی را ادامه میدهد و در سال 1356 در دانشگاههای تهران، ملی و تربیت معلم، به تدریس شعر دورهی سامانی و معاصر مشغول میشود.

اخوان ثالث 1358 در سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی (فرانکلین سابق) مشغول به کار میشود اما در سال 1360 از همهی مشاغل دولتی تا پایان عمر بازنشسته میشود. در سال 1369 به دعوت خانه فرهنگ آلمان برای نخستین بار روانهی سفر خارجی میشود. چند ماه پس از بازگشت از این سفر چاووشیخوان قافلهی شعر و ادب ایران، در چهارم شهریور ماه 1369 زندگی را بدرود گفت. پیکر او را به وصیت خودش در توس در کنار آرامگاه فردوسی به خاک سپردند.

 

  • شعر اخوان

اخوان از همان ابتدا تخلص «امید» را در شعرهایش برمیگزیند. هر چند وی در سالهای نخستین شاعری، اشعارش را در قالبهای کلاسیک سروده است که مجموعهی ارغنون نیز حاصل آن دوران است، اما باید او را از جمله پیشگامان قافلهی شعر نو دانست و به ویژهی شعر نوی حماسی. اخوان ثالث در ترکیب سبک نیمایی و شعر کهن ترکیبی نو در شعر ایجاد کرده است. او نخستین کسی است که درونمایهی حماسی را در شعر نو به کار میگیرد.

شیوهی شعر اخوان را در نخستین مجموعه شعرش «ارغنون» که در قالبهای سنتی سروده شده است، میتوان تا حدی خراسانی دانست. اما او در دومین مجموعه شعر خود «زمستان» و پس از آن از قالبهای سنتی و کلاسیک انصراف میدهد و با آشنایی با فضا و زبان شعر نیمایی، فضایی نوین در عرصهی شعر و ادبیات فارسی بنیان میگذارد. شعر زمستان از شناختهشدهترین اشعار اخوان است که دارای بیانی استوار، استعارات و تمثیلاتی زیبا و ساختاری بدیع است. اخوان با انتشار سومین دفتر شعرش «آخر شاهنامه» در سال 1338 در محافل ادبی شناخته شد. این مجموعه نشان آشکاری از زبان خاص اخوان ثالث دارد که در غالب آثارش به چشم میخورد. چند نمونه از موفقترین و مهمترین شعرهای اخوان نیز در همین مجموعه به چاپ رسیده است.

در بیشتر شعرهای اخوان موجی از یأس، به ویژه ناامیدی از دورهی حاضر نمایان است، اما از سوی دیگر به گذشته و اسطورههای کهن نگاهی فخرآمیز دارد.

دههی سی و چهل را میتوان سالهای اوج درخشش شعر و هنر اخوان ثالث دانست. مجموعهی «از این اوستا» که حدود یک دهه پس از «زمستان» به چاپ رسیده است، نقطهی اوج آفرینش هنری شاعر را به خوبی مینمایاند. شعرهای این دفتر نیز جملگی بیانگر یأس فلسفی شاعر و گذر او از بیابانهای هیچ است.

دفتر شعر «زندگی میگوید اما باز باید زیست ...» که دربرگیرندهی شعرهای زندان اوست نخستین بار در سال 1357 منتشر شده است. خود او در مقدمه، اشعار این مجموعه را «نثر منظوم» میخواند. این کتاب هجده نظم-داستان به هم پیوسته را در خود جای داده است. شخصیتهای این داستانها نیز به نام مشخص شدهاند، چون «شاتقی»، «عمو زینل»، «شاغلام» و دیگران. مجموعهی «در حیاط کوچک پاییز در زندان» نیز همچنان شامل حبسیات اوست و نشان از حال و هوای شاعر در آن دوران دارد. این مجموعه شامل غزلوارههایی نیمایی است که خاص شعر اخوان است و آن را نمیتوان مشابه با هیچ غزلوارهی دیگری دانست.

بسیاری از شعرهای اخوان مضمونی عاشقانه و اجتماعی دارند و برخی اشعار را با الهام از فردوسی و تحت تأثیر شاهنامه سروده است. زبان شعر اخوان بدیع و خاص خود اوست. برخی پژوهشگران فعالیتهای ادبی او را به سه دوره تقسیم میکنند. دوران نخست که از حدود بیست سالگی وی آغاز میشود، دورانی است که به سبک کهن شعر میسروده است. دوران دوم، پس از چاپ ارغنون و تا حدود سالهای 50 و 51 است که اخوان به طور جدی در قالب نیمایی شعر میسرود و با تبحری که خاص او بود این سبک را با زبان خراسانی در هم میآمیزد و اشعاری خلق میکند که هم از نظر وزن و قافیه و هم از نظر مضمون و زبان متفاوت و نو هستند. در همین دوران رفته رفته مضامین فلسفی و سیاسی در شعر او راه مییابد. دوران سوم فعالیت ادبی اخوان، پس از سال50 است که به جز شاعری، آثار شاخصی چون «بدعتها و بدایع نیما یوشیج» و «عطا و لقای نیما یوشیج» را به رشتهی تحریر در میآورد.

در میان شاعران معاصر انگشتشمارند آنها که تا اندازهی اخوان بر زبان و ادب فارسی تسلط دارند. هنرمندان بسیاری از این شاعر توانا تأثیر پذیرفتهاند، چه از نظر اندیشه و بینش و چه به لحاظ ادبی. او را با توجه به مضامین اشعارش و نشانههای بومی و ملّی که در شعر خود به کار گرفته است میتوان شاعری ملّیگرا دانست.

  • آثار:

اغلب آثار اخوان ثالث، مجموعههای شعر اوست، اما در این میان چند اثر تحقیقی، کتاب کودک و مجموعه مقاله نیز دارد که به همان میزان اشعارش پربار و گرانبهاست و در زیر آمده است:

ارغنون (مجموعه شعر)، 1330

زمستان (مجموعه شعر)، 1335 در قطع رقعی

زمستان (مجموعه شعر)، 1335 در قطع جیبی

آخر شاهنامه (مجموعه شعر)، 1338

از این اوستا (مجموعه شعر)، 1344

شکار (یک منظومه)، 1345

پـائـیـز در زندان  (مجموعه شعر)، 1348

عاشـقانهها و کـبود  (مجموعه شعر)، 1348

بـهـترین امید (برگـزیده اشعـار و مقالات)  1348

برگـزیده اشعـار، 1349

گزینه اشعار مهدی اخوان ثالث

آورده‌اند که فردوسی (کتاب کودکان)، 1354

درخت پیر و جنگل، 1355

در حـیاط کوچک پائـیـز در زندان (مجموعه شعر)،  1355

پیر و پسرش (قصه‌ای نه کوتاه برای بچه‌ها)

نقیضه و نقیضهسازان (بحث و تحقیق ادبی)

کتاب مقالات (جلد اول)

دوزخ، اما سرد (مجموعه شعر)،  1357

سر کوه بلند

سه کتاب

زندگـی میگوید اما باز باید زیست ... (مجموعه شعر)، 1357

آن گاه پس از تندر

شعر زمان ما

سال دیگر، ای دوست، ای همسایه

بدعت‌ها و بدایع نیما یوشیج (کتابی مفصل در بحث و تحقیق شیوه نو نیمایی در شعر فارسی)، 1357

عطا و لقای نیما یوشیج، 1361

تـُرا ای کـهـن بوم بر دوست دارم (مجموعه شعر)، 1368 در قطع جیبی

تـُرا ای کـهـن بوم بر دوست دارم (مجموعه شعر)، 1368 در قطع رقعی

شاملو مردی دوستداشتنی

http://sarbook.ir/post

درحال بارگذاری، لطفا کمی صبر کنید