ساربوک

نویسنده هفته

علی‌اکبر دهخدا
علی‌اکبر دهخدا
  • به قلم: مریم عسگری

علیاکبر دهخدا (قزوینی) در سال 1297 هجری قمری (1257 هجری خورشیدی) در محلهی سنگلج تهران متولد شد. پدرش خانباباخان، از مالکین طبقه متوسط در قزوین بود که به امید بهرهمندی از رفاه و آسایش بیشتر آب و زمین خود در قزوین را فروخت و پیش از تولد علی‌اکبر دهخدا به تهران آمد. زمانی که علیاکبر دهخدا 9 سال داشت پدرش درگذشت و این بیسرپرست شدن زودهنگام بر زندگی او و خانوادهاش اثرات بسیاری داشت. تبعات اقتصادی فوت پدر موجب شد یکی از دغدغه‌های همیشگی او گریز از فقر و یافتن راهی برای معیشت خانواده باشد. دو سال پس از درگذشت پدرش، وصی او میرزا یوسف خان نیز دار فانی را وداع گفت. پس از مرگ میرزا یوسف خان، دامادهای او آنچه خانواده دهخدا نزد آن‌ها داشتند را منکر شدند و به همین سبب، دهخدا در سنین کم، طعم فقر را در کنار ظلم و ستمی که بر آن‌ها رفته بود چشید. با این حال امکاناتی که او از آن بهرهمند بود، تا به حدی بود که توانست به مدت ده سال علوم قدیمه را نزد شیخ غلامحسین بروجردی بیاموزد و چند سالی نیز به تحصیل علوم جدید در مدرسهی سیاسی پرداخت. همه این‌ها زیر سایه تدبیر مادرش بود که دهخدا او را مربی قلب و وجدانیات خود می‌داند.

دروسی که دهخدا نزد شیخ غلامحسین بروجردی آموخت، شامل صرف، اصول، فقه، کلام و حکمت بود. به سبب استعداد و توانایی که در دروس یافته بود، گاهی در تدریس برخی دروس به یاری استاد نیز می‌شتافت. او همواره از این استاد خود با عنوان دانشمندی متفکر یاد می‌کرده است.

یکی دیگر از اساتیدی که دهخدا از محضرشان بهره جسته است، حاج شیخ هادی نجمآبادی است که از همسایگان آن‌ها در تهران نیز بوده است. مرحوم حاج شیخ هادی نجمآبادی، از رجال برجسته و مردمی عصر مشروطه بود. به سبب این همسایگی، دهخدا از کودکی در محضر این شیخ حاضر شده و از او فضل و دانش آموخته است.

دهخدا علوم جدید را چنان که گفته شد در مدرسهی سیاسی آموخت و یکی از نخستین فارغالتحصیلان این مدرسه بود. این مدرسه در سال 1317 هجری قمری در تهران بنیان گذاشته شد و دانشجویان آن دروسی چون زبان فرانسه، تاریخ، جغرافیا و حقوق را می‌آموختند تا آمادهی ورود به عرصه سیاسی و حقوقی جامعه شوند.  دهخدا نیز در سال 1321 هجری قمری از این مدرسه فارغالتحصیل میشود و همراه با معاونالدوله غفاری وزیر مختار ایران در کشورهای حوزه بالکان عازم اروپا می‌شود. وی طی دو سال و نیم زندگی در اروپا زبان فرانسه را تکمیل می‌کند و از نزدیک با فرهنگ و تمدن مغرب زمین آشنا می‌شود.

در سال 1324 ه. ق. و پس از بازگشت از اروپا دهخدا در ادارهی شوسهی خراسان استخدام می‌شود که آن زمان توسط امینالضرب مهدوی اداره می‌شده است. دهخدا در سمت معاون و مترجم مسیو دوبروگ مهندس بلژیکی در این اداره مشغول به کار می‌شود، اما بیش از شش ماه در این شغل دوام نمی‌آورد.

9 ماه پس از صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه، دهخدا به گردانندگان روزنامهی صوراسرافیل می‌پیوندد. نخستین شماره این روزنامه هفدهم ربیع الآخر سال 1325 ه. ق. (هشتم خرداد 1286 ه. ش.) منتشر می‌شود، که دهخدا نیز دو مقاله در آن دارد؛ یک مقاله با مضمون سیاسی و اجتماعی با امضای علیاکبر دهخدا و یک مقاله طنزگونه در بخشی به نام «چرند و پرند» و با امضای «دخو». مجموعه مقالات چاپ شده در این بخش بعدها به کوشش اکبر مرتضیپور در کتابی با عنوان «چرند و پرند» به چاپ رسیده است.

روزنامهی صوراسرافیل در آن دوران از پرتیراژترین و محبوبترین روزنامه‌های کشور بود. در آن روزگار این روزنامه از نشریات تندرو به شمار می‌آمد که شیوه نگارش و روش خاص خود را داشت و بسیاری آن را از بنیانگذاران طنز هشداردهنده در ایران می‌دانند که با نثری روان و ساده اما گزنده نابسامانی‌ها و دردهای جامعه را مطرح می‌کند.

دهخدا در ستون فکاهی چرند و پرند انتقادات سیاسی و اجتماعی بسیاری را در قالب طنز به رشته تحریر در می‌آورد که مکتب نوینی در عرصه روزنامهنگاری ایران به شمار می‌رود.

پس از مرگ مظفرالدین شاه و روی کار آمدن محمدعلیشاه اوضاع سیاسی کشور دستخوش تلاطم‌هایی شد و محمدعلیشاه در سال 1326 ه. ق. مجلس را به توپ بست. پس از این حوادث علی‌اکبر دهخدا برای مخالفت با استبداد و آزادیخواهی در دوران محمدعلیشاه قاجار، به همراه سیدحسن تقی زاده، بهاء الواعظین، میرزاسیدحسن مدیر حبلالمتین به سفارت انگلستان پناهنده می‌شوند و به مدت 25 روز آنجا تحصن می‌کنند. محمدعلیشاه برای ختم غائله خواستار بیرون رفتن آن‌ها از ایران می‌شود و در نهایت این چند تن به خارج از ایران تبعید می‌شوند. آن‌ها را با کالسکه تا باکو می‌برند و پس از آن هر یک به سویی می‌روند. دهخدا پس از خروج از ایران از راه باکو به اروپا می‌رود و آن جا نیز با مبارزان مشروطهخواه همراه می‌شود. او با همراهی معاضدالسلطنه (ابوالحسن پیرنیا) در اروپا برای بیان آراء مشروطهطلبان روزنامهی صوراسرافیل را در اروپا چاپ می‌کند که هزینه چاپ را معاضدالسلطنه به عهده می‌گیرد.

شماره سی و سوم مجله صوراسرافیل که 32 شماره قبلی آن در ایران چاپ و در نهایت توقیف شده بود، سرانجام در سال 1908 میلادی در پاریس منتشر می‌شود. به طور کل در اروپا تنها سه شماره از این روزنامه منتشر شده است. در روزگار دوری از وطن دهخدا در انتشار روزنامه سروش نیز با آزادیخواهان همکاری کرده است.

دهخدا در سال 1328 ه. ق. به تهران بازمی‌گردد و پس از بازگشت به نمایندگی مجلس دوم انتخاب می‌شود. تا این زمان دهخدا پیوسته به فعالیت در دنیای سیاست مشغول بوده است. در هنگام جنگ جهانی اول،  زمانی که قوای روس به تهران می‌آیند، دهخدا به همراه بسیاری دیگر از رجال سیاسی کشور راهی اصفهان می‌شود و سپس به ایل بختیاری پناهنده می‌شود.

دهخدا مدت 28 ماه در روستای «دزک» مهمان لطفعلی خان امیرمفخم ایلخانی و پسرش فتحعلی خان سردار معظم بود و بیشک در این دوران از ایشان تاثیر می‌پذیرد. لطفعلی خان که مردی صاحب دانش و کمال و تحصیل کرده بود، کتابخانهی بزرگی نیز داشت که میهمان او دهخدا بدون شک از آن بهره برده است. لغت‌نامهی دهخدا در همین دوران شکل می‌گیرد. زمانی که دهخدا از میان ایل بختیاری به تهران بازمی‌گردد مسیر زندگی خود را تغییر می‌دهد، از دنیای سیاست کناره می‌گیرد و به کار فرهنگی روی می‌آورد.

سنگ بنای دو اثر بزرگ دهخدا به عنوان برنامهای دراز مدت و پژوهشی در همان زمانی که میان ایل بختیاری می‌زیست،  گذاشته شده است. نخستین جلد جامعترین و بزرگترین فرهنگ فارسی در سال 1319 ه. ش. در چاپخانه بانک ملی ایران به چاپ رسید و در سال 1324 مجلس شورای ملی چاپ لغت‌نامهی دهخدا را به تصویب رساند. تدوین لغت‌نامهی دهخدا در سال 1358 که یونسکو جشنی برای صدمین سال تولد دهخدا برگزار کرده بود به پایان رسید. این اثر گرانبها در 25 هزار صفحه در قطع رحلی به چاپ رسیده است و هر صفحهی آن دربرگیرندهی سه ستون با حروف ریز است. این لغت‌نامه دارای دویست هزار لغت و دویست هزار اعلام جغرافیایی و تاریخی است.

علی‌اکبر دهخدا در بعداز ظهر دوشنبه هفتم اسفندماه 1334 به دیار باقی شتافت و فردای آن روز در مقبرهی خانوادگیاش در ابنبابویه به خاک سپرده شد.

درباره زندگی شخصی او اطلاعات زیادی در دست نیست؛ جز آن که همسر دهخدا عذرا نام داشت و او نیز در مقبره خانوادگی آن‌ها در ابن بابویه به خاک سپرده شده است، و آن دو فرزندی نداشتند.

دهخدا در دوران زندگی خود چندین مسئولیت و مقام رسمی را در کشور به عهده داشت. زمانی به کار در وزارت امور خارجه مشغول بود، در انتشار روزنامه‌های صوراسرافیل و سروش همکاری داشت، دورهای نمایندهی شورای ملی بود، و ریاست دفتر وزارت معارف، تفتیش وزارت عدلیه، مدرسهی علوم سیاسی و مدرسهی عالی حقوق و علوم سیاسی تهران را به عهده داشت.

  • آثار:

آثار بسیار و متنوعی از دهخدا به جای مانده است که شامل فرهنگ‌های لغات، تصحیح، ترجمه، تألیف و شعر است.

دهخدا در نوشتن و روزنامهنگاری در ایران از صاحبان سبک و بنیانگذاران نوعی از طنز انتقادی در زبان فارسی است که به صورت مقالاتی در روزنامهی صوراسرافیل چاپ شدهاند. برخی از اشعار وی نیز به زبان فکاهی و عامیانه سروده شده است، در حالی که برخی از اشعار را به شیوه متقدمان سروده است. وی اشعاری نیز دارد که در آن‌ها تجدد ادبی به کار رفته است.

دهخدا در مضمون بسیاری از اشعارش و نیز در مقالات خود وطنپرستی، دادخواهی، مبارزه با ظلم و فساد، دروغ و ریاکاری را به رشتهی تحریر در آورده است.

آثار به جا مانده از علامه دهخدا به قرار زیر است:

لغت‌نامهی فرهنگ متوسط دهخدا

امثال و حکم، در چهار جلد

چرند و پرند (شامل مقالات چاپ شده در روزنامهی صوراسرافیل به کوشش اکبر مرتضیپور)

ترجمه عظمت و انحطاط رومیان، تألیف منتسکیو

ترجمه روحالقوانین، اثر منتسکیو

فرهنگ لغات فرانسه – فارسی

شرح حال ابوریحان بیرونی

تعلیقات بر دیوان ناصر خسرو

تصحیح دیوان حسن غزنوی

تصحیح دیوان منوچهری

تصحیح دیوان حافظ

تصحیح دیوان فرخی سیستانی

تصحیح دیوان سوزنی سمرقندی

تصحیح دیوان مسعود سعد سلمان

تصحیح لغات فرس اسدی

تصحیح دیوان ابن یمین

تصحیح یوسف و زلیخا

پندها و کلمات قصار

دیوان اشعار دهخدا

http://sarbook.ir/post

درحال بارگذاری، لطفا کمی صبر کنید