ساربوک

نویسنده هفته

محمدتقی بهار
محمدتقی بهار
  • به قلم: مریم صادقی

    محمدتقی بهار، در شانزدهمین روز از آبان ماه سال 1265 دیده به جهان گشود. او که به ملک‌الشعرا معروف شد، متخلص به بهار بود. او از نامدارترین شاعران، ادیبان، نویسندگان، روزنامه‌نگاران، مورخان و سیاست‌مداران معاصر ایرانی است.

    پدر محمدتقی، میرزا محمدکاظم صبوری، ملک‌الشعرای آستان قدس رضوی در عهد ناصرالدین شاه بود؛ مقامی که با مرگ پدر، به فرمان مظفرالدین شاه به محمد تقی ارزانی شد. بهار از جانب طایفه پدری خویش منسوب به میرزا احمد کاشانی، قصیده‌سرای عظیم‌الشان عهد فتحعلی شاه قاجار بود. مادر بهار از یک طایفه گرجستانی بود که در زمان عباس میرزا در ایران اقامت گزید. مادر محمد تقی هم به مانند پدرش از اهالی شعر و فرهنگ آن دوران بود.

    بهار زمانی که 4 سال بیشتر نداشت به مکتب رفت و بعد از دو سال قران و فارسی را به سهولت می‌خواند. از سن 7 سالگی در کنار پدر شاهنامه را فراگرفت و نخستین شعر خود را در همین سن به رشته تحریر درآورد. زمانی که 15 ساله شد با دگرگونی شرایط سیاسی پدر بهار اینطور برداشت کرد که با روی کار آمدن مظفرالدین شاه کسی به ادب اعتنایی نخواهد نمود در نتیجه بهار را از سراییدن شعر بازداشت و به کار تجارت تشویق نمود. این تصمیم پدر به دو دلیل راه به انجام نبرد نخست آنکه بهار به تجارت وقعی نمینهاد و دوم آن که بعد از سه سال پدر بهار درگذشت و نتوانست سد راه شاعری فرزند باشد.

    بهار زمانی که بیست ساله بود در جرگه مشروطه طلبان خراسان در آمد و از آنجا به انجمن سعادت خراسان راه یافت. نخستین نگاشته ادبی وی در روزنامه خراسان بدون امضا منتشر می شد که معروفترین آن را میتوان مستزادی خطاب به محمدعلی شاه به شمار آورد.

    بهار با برخی شاعران روشنفکر آن دوران همچون میرزاده عشقی الفت آشنایی عمیقی داشت چنان‌که به سال 1303 با همکاری عشقی مثنوی معروف جمهوری‌نامه را در مخالفت با جمهوری رضاخان پهلوی به رشته تحریر در‌آورد.

    محمدتقی بهار برای اولین‌بار در مشهد تشکیل زندگی داد. حاصل این ازدواج فرزندی بود که همچون مادر خویش عمرش دیری نپایید و هر دو درگذشتند. بعدها بهار با شاهزاده خانم سودابه صفدری از نوادگان فتحعلی شاه قاجار ازدواج کرد. نتیجه این ازدواج هم دو پسر و سه دختر با نام‌های هوشنگ‌ملک، ماه‌ملک، ملک‌دخت، پروانه، مهرداد و چهرزاد بود. سودابه صفدری در تابستان ۱۳۵۸، چشم از دنیا فرو بست.

  •   بررسی آثار

    آثار منثور و منظوم ملک الشعرا بسیار گوناگون است و شامل انواع اشعار سنتی و به زبان محلی، تصنیف و ترانه، مقاله‌ها و سخنرانی‌های سیاسی و انتقادی، رساله‌های تحقیقی، نمایشنامه، اخوانیات و مکتوبات، تصحیح انتقادی متون، ترجمه‌های متون پهلوی، سبک‌شناسی نظم و نثر، دستورزبان، تاریخ احزاب، مقدمه بر کتابها و حواشی بر متون به خصوص شاهنامه فردوسی می‌گردد. با اهمیت‌ترین اثر ایشان دیوان اشعارش است که می‌توان آن را کارنامه حیات ادبی بهار به شمار آورد. این دیوان در دوران زندگانی بهار منتشر نشد.

    عده‌ای از منتقدان بر این باور هستند که پس از جامی، در استحکام گفتار و روانی بیان و جامعیت شاعری هم‌طراز بهار شناخته نشده است. ملک‌الشعرا با زبان‌های عربی، فرانسه و انگلیسی آشنا بود. قصیده‌های بهار اغلب از طبع لطیف او سرچشمه گرفتند. گاهی هم قصاید شاعران پیش از خود همچون رودکی، فرخی، جمال الدین عبدالرزاق، منوچهری و سنایی در وزن و قافیه تقلید و در اصطلاح شعری به جواب‌گویی آنان بر می‌خاسته است.

    هنر شعر بهار را پس از قصایدش باید در مثنوی‌های او نظاره‌گر بود؛ مثنوی‌های کوتاه و بلندی که شاید از 80 مورد عبور کند. با این حال بهار شاعری غزل‌سرا نبود و داعیه این امر را نداشت. در بین غزلیات او نمونه‌هایی که قادر باشیم آن‌ها را از جهت محتوا با سروده‌های غزلسرایان مشهور در بوته قیاس نهیم معدود است. او در غزل خلاف رسم معمول اغلب مضامین انتقادآمیز و شکوائیه و وطنی و سیاسی را جایگزین محتوای عاشقانه نموده است.

    در بین آثار تحقیقی بهار همچنین سبک‌شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی شایسته است. این اثر نتیجه سی سال آموزش استاد بهار است. در حال حاضر هم کتابی با این مضمون که قادر باشد با آن رقابت نماید به رشته تحریر در نیامده است. بهار به این مبحث از دانش‌های ادبی در زبان فارسی یگانگی و شخصیت بخشید و درس دانشگاهی آن، به درستی به نام وی مزین گردید. ژیلبر لازار در کتاب ارزشمند خویش «زبان کهن‌ترین آثار نثر فارسی» به سبک‌شناسی بهار بیشتر از هر کتاب دیگری استناد نموده، و آن اثر را کتابی فاخر شمرده‌است.

    از تصنیف‌ها و ترانه‌های سروده بهار «بهار دلکش»، «باد صبا بر گل گذر کن»، «ای شهنشه»، «ای شکسته‌دل»، «ای کبوتر»، «گر رقیب آید»، «ایران هنگام کار»، «ز من نگارم»، «پرده ز رخ برافکن»، «سرود پهلوی»، «عروس گل»، «به اصفهان رو» و «مرغ سحر» را می‌توان عنوان داشت.

  • آثار

    فهرست برخی از آثار محمدتقی بهار به شرح زیر است:

    منظومه چهار خطابه، ۱۳۰۵

    اندرزهای آذرباد ماراسپندان (ترجمهٔ منظوم از پهلوی)، ۱۳۱۲

    یادگار زریران (ترجمهٔ منظوم از پهلوی)، ۱۳۱۲

    زندگانی مانی، ۱۳۱۳

    گلشن صبا، فتحعلی خان صبا (تصحیح)، ۱۳۱۳

    احوال فردوسی، ۱۳۱۳

    تاریخ سیستان (تصحیح)، ۱۳۱۴

    رسالهٔ نفس ارسطو ترجمهٔ باباافضل کاشانی (تصحیح)، ۱۳۱۶

    مجمل‌التواریخ والقصص (تصحیح)، ۱۳۱۸

    منتخب جوامع‌الحکایات، سدیدالدین عوفی (تصحیح)، ۱۳۲۴

    سبک شناسی، (سه جلد) وزیری ۱۳۲۱–۱۳۲۶

    سبک شناسی، (سه جلد) جیبی  ۱۳۲۱–۱۳۲۶

    تاریخ مختصر احزاب سیاسی (دو جلد)، ۱۳۲۱–۱۳۶۳

    دستور زبان فارسی پنج استاد (به همراهی قریب، فروزانفر، رشید یاسمی، همایی)، ۱۳۲۹

    شعر در ایران، ۱۳۳۳

    تاریخ تطّور در شعر فارسی، ۱۳۳۴

    دیوان اشعار ملک الشعرای بهار، تهران، ۱۳۳۵

    تاریخ بلعمی، ابوعلی محمدبن محمد بلعمی (تصحیح) (به کوشش محمد پروین گنابادی)، ۱۳۴۱

    فردوسی‌نامه بهار، (به کوشش محمد گلبن)، ۱۳۴۵

    رساله در احوال محمدبن جریر طبری

    بهار و ادب فارسی

    سبک شناسی بهار

   دیوان ملک الشعرا قابدار (نشر علم)

http://sarbook.ir/post

درحال بارگذاری، لطفا کمی صبر کنید